Boekrecensie Zonderschuld

Hoe zit het met verzoening?

Een boek wat bestaat uit een briefwisseling. Eerlijk gezegd had ik een beetje mijn twijfels toen het tweede boek van Mattias Rouw verscheen. Na het prachtig geïllustreerde boek over de woestijnvaders nu ineens een briefwisseling?

Maar ik vergiste me. Het boek “Zonderschuld” leest als een trein en geeft erg veel stof tot nadenken. Uitgever Peter van Dijk stelt ongezouten zijn vragen over het nieuwe leven vanuit een door de reformatie en evangelisch gekleurde achtergrond en Mattias beantwoord deze vragen door veel verder terug te gaan in de tijd en de Bijbel te laten spreken binnen de context van de vroege kerkgeschiedenis, de periode ruim voor de Verlichting en de Rede.

De vragen van Peter zijn actueel en momenteel verschijnen er veel boeken over het onderwerp verzoening. Wat betekent verzoening en wat werkt het uit? Veel Nederlandse christenen zitten klem in de ultra-rationele redenering van de Reformatie die daarna is uitgewerkt in de Nadere Reformatie die vervolgens een flink stempel heeft gedrukt op de evangelische theologie. Het gevolg is dat we opgroeiden met een verzoeningsmodel wat erg eenzijdig is: schuld-toorn-boete-en-verlossing.

Het is een kloppend, rationeel, juridisch model geworden die geen recht doet aan de breedte van de Bijbel en de kerkgeschiedenis. Het is een vrij ‘jong model’. Toch is dit de bril waardoor veel christenen de Bijbel en het verlossingswerk van Jezus lezen. Uiteindelijk is God iemand die zijn woede kwijt moet omdat Hij niet anders kan en dan uiteindelijk maar zijn eigen zoon straft. Dat beeld van verzoening laat een god zien met een ‘anger problem’. 

Gelukkig zijn er veel meer (en oudere) verzoeningsmodellen uit de Bijbel te halen die samen een compleet beeld geven van wie God is en hoe verzoening werkt. Tijdens mijn discipelschapsgroepen behandel ik zes modellen op basis van de Oosterse-Orthodoxe theologie uitgelegd door Kalistos Ware. Een zeer nuttige les waarin vier toetsingsvragen centraal staan om elk verzoeningsmodel te beoordelen:


1. Suggereert het model een verandering in God of in ons?

Sommige theorieën rondom het verzoenende werk van Jezus suggereren dat God boos is op ons en wat Christus heeft gedaan zou dan de woede van God wegnemen. Maar dat kan niet zo zijn: wij zijn het die verandering nodig hebben, niet God! Zoals Paulus zegt: “Het is God die door Christus de wereld met zich heeft verzoend” 2 Kor 5:19. Het is de wereld die met God verzoend moet worden, niet God die met de wereld verzoend moet worden!

2. Scheidt het model Christus van de Vader?

Sommige theorieën suggereren dat God de Vader Christus straft op het moment dat Hij sterft aan het kruis. Maar dat trekt de Vader en de Zoon uit elkaar en dat zou onjuist zijn.

3. Isoleert het model het kruis van de vleeswording en de opstanding?

Het hele leven van Jezus doet ertoe. Niet alleen de kruisdood. We zullen moeten beseffen wat er daarvoor (incarnatie) en daarna (opstanding) is gebeurd.

4. Suggereert het model een verandering in ons gevoel of een verandering in onze situatie?

Doet het reddende werk van Jezus vooral iets in ons gevoel of vindt er een werkelijke verandering plaats in onze objectieve situatie?

Deze vragen komen niet in het boek ‘Zonderschuld’ voor, maar de aanpak van Peter en Mattias schuurt wel een beetje langs deze vragen. Vooral het verzoeningsmodel van Anselmus van Canterbury komt zeer uitgebreid aan bod. Anselmus, de aartsbisschop van Canterbury (1033-1109) werkte deze kijk op de verzoening uit en deze visie kent veel aanhangers. Anselmus paste de principes van de middeleeuwse feodale maatschappij toe op de verzoening (Leenstelsel waarbij de leenman een gebied in leen kreeg, maar een deel van de opbrengsten van het leen kwam de leenheer toe). Door de zonde van de mens, zo redeneerde hij, is Gods eer beledigd; genoegdoening moet worden gegeven aan de Vader als compensatie voor Zijn beledigde eer, en deze genoegdoening wordt gegeven door Christus ten behoeve van ons. Ondanks de populariteit van dit gedachtegoed in de Westerse kerk heeft deze gedachte twee ernstige nadelen:
1. Het interpreteert redding in een juridische categorie, in plaats van als een daad van goddelijke liefde.
2. De begrippen van eer en genoegdoening, reflecteren de middeleeuwse feodaliteit, maar zijn niet te vinden in de Bijbel.

Hoewel het ten diepste ingewikkelde materie is, weten Peter en Mattias weg te blijven uit lastig modeldenken. ‘Zonderschuld’ is een boek als een fris waterbad na een lange dag zwoegen in de brandende zon: verkoelend, helend en plezierig. Het is bijzonder knap hoe Mattias eeuwenoude theologische zaken op een beeldende en daardoor eenvoudige manier weet uit te leggen.

Hoofdstuk acht is voor mij het beste hoofdstuk uit het boek. Het is een feest, een thuiskomen. Ik schreef Mattias tijdens het lezen van dit hoofdstuk: “Oké, h8 (met die akker) heeft zojuist het laatste restje van mijn ‘inner Calvinist’ gedood. Raakt me diep. Dank man!”. Ik wilde dansen, huilen en lachen tegelijk. Ook Peter werd erg geraakt door dit eenvoudige beeld.

In hoofdstuk 10 probeert Mattias op verzoek van Peter nog meer praktische adviezen te geven over wat hij eerder in hoofdstuk acht beschreef. Mattias begint daar met Johannes Climacus en citeert de trappen uit zijn beroemde boek “paradijsladder” – een meesterwerk uit het begin van de zevende eeuw. Gelukkig is dat niet zijn enige voorbeeld, maar het zet voor mij wel de toon. Van een toegewijde monnik naar de eenentwintigste eeuw. Geen eenvoudige stap! Maar hoe haalbaar is het?

Dat laatste hoofdstuk had wat mij betreft een heel boek kunnen zijn. Samen leren om met God de stenen uit onze akker te halen en te zien wat Hij doet opbloeien op onze levensakker. Tegelijkertijd begrijp ik dat het een hele persoonlijke, eenzame weg met God is. Er is geen programma wat voor iedereen werkt. Er is geen snelle cursus die jaren van toewijding en stilte kan vervangen. Jij en ik zijn nu aan de beurt.

Doe jezelf een plezier en koop dit boek voor de vakantie. Het zal je enorm veel denkstof geven!

Reacties uitgeschakeld voor Hoe zit het met verzoening?

Comments are closed.

Archief
Zoeken